shiko gjithë bukurinë e vendit tonë

Skrapari në antikitet

1-skrapar_in_antiquity

Skrapari  historikisht ka qenë i banuar që nga viti 600 pes. Gjetjet arkeologjike në këtë fushë i referohen dy periudhave. E para është krijimi i kulturave neolitike lidhur me procesin e diferencimit të grupeve shoqërore. Ndërsa e dyta ka të bëjë me konvergimin e këtyre kulturave nga Epoka e Bronzit në epokën e hekurit, i cili provon jeten dhe rrënjët ilire të qytetit. Ky është një vazhdim i drejtpërdrejtë i Mesolitit, dëshmuar nga zbulimet e shumta “mikrolitike”, prania e qeramikës së trashë  gjetur nga kohërat e 400-500 pes. Interesant jane , gjetjet arkeologjike në banesa tip shpellë. Pra ne Radeshi në nje shpellë është gjetur një inventor i pasur arkeologjik  poçeri dhe kockash.

Gjetjet arkeologjike

Gjatë Epokës së Hekurit në këtë zonë u formuan qytete ilire paqësore. Kjo dëshmohet nga gjetjet arkeologjike, në të cilat janë gjetur mjete kryesisht dekorative dhe inventari. Në rajonin e Skraparit gjurmë të kulturës materiale më të plotë gjenden ne fshatin Leshnje dhe ate te Liqedhit. Këtu gjendet një vendbanim rreth 2.5 m thellësi.Procesi i zhvillimit të kultures te Liqedhit konfirmon formimin e komuniteteve kulturore ilire. Ne Skrapar keto vendbanime janë të ndarë në tri lloje kryesore ose grupe: vendbanimet e hapura, vendbanime të fortifikuara dhe banesat shpellë. Zbulimet e tjera janë nekropole dhe gjetje arkeologjike. Këto zbulime janë bërë në tre lugina që përshkojnë rajonin. Materialet që gjenden në këto varre ishin të zbukuruar me stile qeramike.

2-skrapar_in_antiquity

Origjina e emrit

Për të shpjeguar origjinën e emrit të rajonit që ka të njëjtin emër që mbanin edhe me pas fisevet ilire që jetonin në këtë zonë, ne duhet të përmendim shpjegimin e dhënë nga Apiani, i cili shkruan: “Ky vend mori emrin e vet nga Iliri, bir e polifenolit. Fëmijët e tij ishin Eneleu, Autari, Darden, Medi, Taulanti dhe Perrebi, ndërsa vajzat ishin Partha, Daortha, Dasara etj. nga të cilat moren emra fiset e ndryshme ilire. “Desaretia e shtrirë nga bregu i lumit Vjosa dhe deri ne liqenin Lychnid Ohri I sotem .Qyteti i Lyhnid (Qyteti i Ohrit) u be dhe qendra e kolonise Dessaretia.

Deri në Mesjetë

Sipas dëshmive arkeologjike në shekujt IV- II Jeta qytet në territoret e fisit ilir të Desareteve ka pasur zhvillim të madh. Pjesë e kësaj zone mendohet të ketë qenë edhe qyteti ilir i Zelenckes . Ky qytet konsiderohet nga arkeologët si origjina e qytetit aktual Çorovodës . Kjo lidhje bazohet ne numurin e madh te objekteve te gjetura si dhe ne numurin e madh te toponimeve.

Qyteti i Zelenckes është ndërtuar në të dy anët e lumit Osum , të lidhur me njëri-tjetrin nga ura e Sharoves, prej të ciles janë ruajtur edhe sot kembet 1.5 m të larta. Mbi këto kembe u ndërtua dhe ura ekzistuese .

Nga shekulli i II pes , dhe për shumë shekuj më vonë , të dhënat mbi vazhdimësinë e jetës në këtë qytet janë shumë të pakta . Vetëm në shekullin e VI pas Krishtit gjatë periudhës së pushtimeve barbare , ky qytet është përmendur , por tani me një emër të ri Cernovode ( Uje i zi ) , Çorovoda sot . Jeta në këtë kohë u organizua në kështjellën mbi qytet . Mbetjet e kësaj kështjelle janë të njëjta me ato të Beratit dhe Irmaj në Gramsh , nga pikpamja arkitektonike janë shumë të ngjashme edhe me kalanë e Zgerdheshit të Krujës . Disa prej kështjellave më të famshme në historinë e territorit të Skraparit janë:Kalaja e Lavdarit, Dhoresit , Bregu i Koronit e Bargullasit dhe të Prishtës .

Traditat e jetës së qytetit në banesat tip kështjellë dhe të fortifikuara te Skraparit , janë ruajtur deri në ditët e sotme. Kjo kala është ndërtuar në të njëjtën periudhë me kalane e Tomorrit . Kalaja e Skraparit është ndërtuar në majë të Kodrës së Ceroves e cila është ne anen e kundërt të qytetit , dhe është e ndarë nga ajo nga lumi Osum .

Një tregues tjetër per ,vazhdimësine e jetës në Mesjetë në Skrapar , është ndërtimi i Hamameve . Tipike te zonës janë banjot ne fshatin Slatinje , 5 km në jug – perëndim të Çorovodës . Slatinja është një fshat i banuar ende ku banjat janë mbajtur në gjendje të mirë . Studiuesit mendojnë se këto banja janë unike , jo vetëm ne Skrapar , por në të gjithë vendin.

3-skrapar_in_antiquity

Skrapari ne shekujt XV – XIX

Në dekadat e para të shekullit XV ,turqit kishin nën kontroll territoret shqiptare nga Çamëria deri ne në jug të lumit Mat . Të gjitha këto territore perbenin sanxhakun e shqiperise dhe Skrapari ishte një nga 10 vilajetet e ketij Sanxhakut . Në krye të këtij vilajeti ishte Subashi , komandant ushtarak , ndërsa per jeten civile emërohej Kadiu , i cili varej drejtpërdrejt nga sulltani . Pushtimi otoman solli pasoja të rënda për popullsinë e Skraparit . Gjithsesi , edhe gjatë kësaj periudhe Skrapar pati zhvillimin e tij dhe u shqua me rebelimin e tij kundër administratës turke .

Historiani austriak Karl Patch , jep të dhëna shumë të rëndësishme që lidhen me këtë territor . Në shënimet e tij ai tregon për një rrugë që niste nga qyteti i Beratit dhe pasi kalonte një pjesë të luginës së Osumit , kthehej në lindje , në Kalanë e Tomorrit , duke shkurtuar horizontalisht luginën e Tomorrices dhe përfundonte në Korçë.

Prania e një rrjeti rrugor ndër- rajonal është konfirmuar dhe nga prania e urave të shumta , të cilat karakterizohen nga konstruksione solide teknike. Për shkak të rëndësisë së tyre strategjike përmendim urën e Kasabashit dhe Sharoves .

Ura e Kasabashit është konsideruar me të drejtë një monument kulture me vlera të mëdha arkitektonike . Ajo është menduar qe ka qene projektuar nga arkitekt Kasemi ,me famë evropiane. Kjo urë është mbajtur në gjendje të mirë dhe vazhdon të sherbeje si një pikë e lidhjes në zonë.

Ura e Sharoves dhe ajo e Kasabashit janë ndërtuar mbi dy degë të lumit Osum . Ata janë të vendosur 1 km nga qyteti i Çorovodës . Ato mendohet të kene qenë ndërtuar rreth shekujve të gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë . Ndërtimi i këtyre urave ka lehtësuar komunikimin në provincat fqinje. Që atëherë ato kane rritur fluksin e shkëmbimeve ekonomikë me qendrat e mëdha të tregtisë , veçanërisht me Beratin dhe Korçën

Nga fundi I shekullit te XIX Shqiperia mbeti nen sundimin turk se bashku me Epirin,Maqedonine Rumeline dhe anen bregdetare deri ne Kostandinopoje.Ne kete kuader historik kuptohet rendesia e Lidhjes Shqiptare te Prizerenit ne vitin 1978 e cila promovoi idene e nje shteti kombetar Shqiptar dhe vendosi alfabetin modern shqiptar.

Gjate luftes se pare boterore

Në vitin 1912 pati një krizë ballkanike për shkak të dobësimit të mëtejshem te Turqisë në Luftën italo-turke (1911-1912). Kombet e vogla të Ballkanit moren avantazhin dhe filluan trazirat e parë në Shqipëri te udhëhequra nga Esad Pasha.Ne 28 nëntor 1912 mori vendimin e shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë.

Në kërkesën e Mbretëreshës Elisabeta të Rumanisë ju, u propozua Princi William Vid si princi i parë i Shqipërisë.

Në jug të vendit forca te perbera nga vullnetare te rregullt greke te ndihmuar dhe nga vullnetare grekë nga Kreta, e shpallen në Gjirokastër Republikën Autonome të Vorioepirit qendror.

Edhe Skrapari, gjatë Luftës së Parë Botërore u bë teater lufte. Ne territorin e Skraparit, në periudhën 1915-1918 u krijua kompetenca për ushtritë e Italisë, Austro-Hungarisë dhe Francës, të cilat ishin të vendosura në anën e majtë të Osumit. Trupat mbështetnin njerëzit që po shpetonin Skraparin nga barbarizmat e ushtrise greke per krijimin e republikes se Epirit.. Patriotët si Ali Koprencka Mustafa Spathara, Avni Kapinova, Riza Kodheli, Ali Farmaqi, Servet Zaloshnja etj, së bashku me fuqitë e huaja, kanë ndihmuar për të zgjidhur çështjen kombëtare dhe ruajtjen e integritetit territorial.

4-skrapar_in_antiquity

Midis dy luftërave

Pas vitit 1924 Shqipëria u shpall Republike dhe Zogu mori persiper krijimin e një monarkie kushtetuese. Më 7 Prill 1939, Italia e Musolinit pushtoi ushtarakisht Shqipërinë dhe Zogu u detyru të ikte. Pesë ditë më vonë, parlamenti shqiptar e shpallii Viktor Emanuelin III i Italisë mbret te ri Shqiperise.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore

Një Skrapar lufta kundër Italisë ndahet në tri faza: e parai fillon me 7 prill 1939 dhe vazhdoi deri në fund të vitit 1941, faza e dytë fillon me krijimin e çetes partizane (Skrapar është krahina e parë ne rajonin e Beratit ku u krijua formacioni i pare partisan,ceta e pare e Skraparit,ceta plake) deri në 5 shtator 1942.Faza e tretë përfundon me kapitullimin e Italisë fashiste, 8 shtator 1943.

Një nga frontet e luftës Italo-Greke ishte Skrapari. Gjatë pushtimit italian Milicia rekrutoj shumë djem nga Skrapari.Refuzimi i disa prej tyre çoi në protesta dhe reagime në mënyrë që të fillojë përgjigje e pare per italianet e kryer në kështjellën e Malind ku u çarmatosur më shumë se 120 ushtareve. Per hakmarrje filluai një seri e bombardimesh italiane në territorin e Skraparit. Në mars të vitit 1942 ne Skraparit u formua njesia e pare partizane përgjegjëse për tërë rajonin e Beratit.Krijimi i këtij grupi është kalimi gradual ne një kryengritjeje të armatosur me disa prita kundër ushtrisë italiane. Në dhjetor të vitit 1942 ushtria italiane u shkatërrua plotësisht ne Çorovodë duke u cliruar për herë të dytë. Banorët tregojne i se ata kanë mbajtur me bukë dhe ushqime shumë ushtare italianëve të cilët ishin dorëzuar pa rezistencë. Riza Cerova ishte batalioni partizan me i madh i Rrethist dhe I gjithe rajonit te Beratit..

Pas Luftës së Dytë Botërore, nën udhëheqjen e Enver Hoxhës, Partia Komuniste Shqiptare mori pushtetin më 29 nëntor, 1944, pavarësisht nga sulmet e vazhdueshme mbi komponentët nacionaliste, tashmë të afërta me forcat okupuese.

Nën komunizmin Skrapari ishte një zonë e pasur në industritë e drurit dhe ruan akoma ate. Në Poliçan u krijua industria me e bukur shqiptare si dhe tunelet per ruajtjen e municioneve te ushtrise dhe mbrojtjen e trupave.